Cryptocurrencies uitgelegd voor beleggers en nieuwsgierigen

Een zzp'er in Amersfoort houdt na een goed jaar 8.000 euro over, bovenop de reserve voor btw en inkomstenbelasting. Op een verjaardag vertelt een kennis dat zijn cryptocurrencies dit jaar flink in waarde zijn gestegen, en de volgende ochtend staat er een exchange-app op de telefoon. Voordat er een euro overgaat, zijn er drie vragen die hij moet kunnen beantwoorden. Wat koop ik precies, wat kan ik ermee verliezen en wat vraagt de Belastingdienst daarvoor van mij?

Dit artikel loopt die vragen langs, zonder koersverwachtingen. Ik leg uit hoe de techniek werkt, welke soorten er zijn en waar de risico's zitten, met de Nederlandse regels als uitgangspunt.

Wat zijn cryptocurrencies

Cryptocurrencies zijn digitale tegoeden die bestaan als regels in een gedeelde administratie, zonder bank of overheid die het saldo bijhoudt. Wie bitcoin bezit, heeft geen munt in handen, maar een sleutel waarmee hij een bepaald saldo op die administratie kan verplaatsen. Raakt u die sleutel kwijt, dan is het saldo voor u onbereikbaar. Er is geen klantenservice die een wachtwoord herstelt.

Het verschil met uw betaalrekening is concreet. Bij een bank staat uw saldo in de systemen van die bank, en een toezichthouder kijkt mee. Bij cryptocurrencies staat het saldo op een netwerk van duizenden computers, en de regels van dat netwerk bepalen wat er mag. Dat maakt overmaken snel en grensoverschrijdend, maar ook onomkeerbaar. Een verkeerd adres ingevuld betekent meestal dat het geld weg is.

Het woord crypto verwijst naar de cryptografie die transacties beveiligt. Elke transactie wordt ondertekend met een privésleutel en gecontroleerd met een publieke sleutel, ongeveer zoals een pinpas en pincode samen toegang geven tot een rekening.

Een cryptocurrency is bovendien geen spaarrekening en geen aandeel. Er is geen rente, geen dividend en geen onderneming die winst maakt. De waarde komt uit wat anderen ervoor willen betalen, en dat is een belangrijk detail bij alles wat hierna komt.

Hoe blockchain werkt

Een blockchain is een administratie waarin transacties in blokken worden gebundeld en aan elkaar gekoppeld, zodat oude gegevens niet ongemerkt te wijzigen zijn. Elk blok bevat een vingerafdruk van het blok ervoor. Verandert iemand achteraf één transactie, dan klopt die vingerafdruk niet meer en weigert de rest van het netwerk het blok.

Neem een voorbeeld met twee mensen. Anna stuurt 0,01 bitcoin naar Bas. Haar wallet ondertekent de opdracht, het netwerk controleert of ze dat bedrag werkelijk heeft, en een volgend blok legt de overdracht vast. Een bank is daarbij niet nodig, omdat de controle door het netwerk zelf gebeurt.

Wie bepaalt welk blok erbij komt, verschilt per netwerk. Bitcoin gebruikt proof of work. Computers, miners genoemd, rekenen om het hardst aan een puzzel, en de winnaar mag het volgende blok toevoegen en krijgt daarvoor nieuwe bitcoin. Dat kost veel rekenkracht en dus stroom. Ethereum stapte in september 2022 over op proof of stake, waarbij deelnemers eigen ether als onderpand vastzetten en bij valsspelen een deel daarvan verliezen. Dat verbruikt aanzienlijk minder energie.

Voor een belegger zijn twee praktische begrippen van belang. Een wallet is het programma of apparaatje dat uw sleutels beheert. Bewaart u uw crypto op een beurs, dan beheert die beurs de sleutels voor u en vertrouwt u op haar administratie, net als bij een bank. Bewaart u ze zelf, dan bent u verantwoordelijk voor de back-up van uw herstelzin, een rij woorden die toegang geeft tot alles. Ik ken ondernemers die die zin op een briefje in een la hebben liggen. Dat is zo veilig als de la.

Bitcoin, ethereum en altcoins

Bitcoin is de eerste en grootste cryptocurrency en functioneert vooral als digitaal bezit met een vaste, voorspelbare uitgifte. Het netwerk startte in januari 2009 en er komen nooit meer dan 21 miljoen bitcoin. Ongeveer elke vier jaar halveert de beloning voor miners, waardoor nieuwe aanwas steeds trager gaat. Voorstanders vergelijken het daarom met digitaal goud. Tegenstanders wijzen erop dat het nauwelijks als betaalmiddel wordt gebruikt.

Ethereum is een platform waarop programma's draaien, smart contracts genoemd, en de ether dient als brandstof voor die programma's. Een smart contract voert automatisch een afspraak uit zodra aan een voorwaarde is voldaan, bijvoorbeeld een lening die direct wordt afgelost wanneer onderpand wordt ingeleverd. Het zorgt dat er toepassingen bovenop gebouwd worden, zoals handel zonder tussenpartij en digitale verzamelobjecten.

Altcoins zijn alle andere cryptocurrencies, en hun aantal loopt in de duizenden. Sommige hebben een duidelijke technische functie, andere bestaan vooral dankzij een marketingverhaal. Een deel daarvan verdwijnt binnen enkele jaren van de markt. Voor wie bij het aanbod begint, is het onderscheid tussen grote, langer bestaande munten en kleine, nieuwe munten het belangrijkste filter. Bekijk meer artikelen over Crypto.

Een aparte categorie zijn stablecoins, die de waarde van een munt zoals de dollar of de euro proberen te volgen. Ze dienen vaak als tussenstation tussen euro's en andere crypto. Stablecoins zijn niet risicoloos, want de belofte van een stabiele waarde hangt af van de reserves en de uitgever. Wie er veel in parkeert, moet dus de uitgever kennen.

Memecoins vormen de laatste categorie. Ze ontstaan uit een grap of een trend op sociale media. Hier gelden de strengste maatstaven, omdat de waarde volledig draait om aandacht. Wat u daarin steekt, rekent u het best als weggegooid totdat het tegendeel blijkt.

Risico's en volatiliteit

Het grootste risico van cryptocurrencies is koersschommeling, want waarden lopen in korte tijd sterk op en neer. Bitcoin verloor tussen eind 2021 en eind 2022 meer dan 70 procent van zijn waarde. Voor een belegger met 1.000 euro betekent zo'n daling dat er nog 300 euro overblijft. Om weer op 1.000 euro te komen, moet die 300 euro daarna ruim 230 procent stijgen. Verlies vraagt meer herstel dan veel mensen verwachten.

Het tweede risico is bewaring. Beurzen kunnen failliet gaan of gehackt worden, zoals bij FTX in 2022 gebeurde, waarna klanten maandenlang niet bij hun tegoed konden. Een beurs is geen bank met depositogarantie, en dat verschil bepaalt wat er overblijft als het misgaat. Wie zelf bewaart, loopt het risico van een verloren herstelzin of een phishingmail die ertoe leidt dat de wallet wordt leeggehaald.

Het derde risico is oplichting. Beloften van gegarandeerd rendement, influencers die een munt aanprijzen en berichten van onbekenden over een uitzonderlijke kans komen steeds terug in meldingen. De AFM waarschuwt consumenten regelmatig voor dit soort aanbiedingen. Een eenvoudige regel helpt. Belooft iemand een vast rendement op crypto, dan is dat bijna altijd een teken om te stoppen.

Het vierde risico is dat u niet weet hoeveel u kunt missen. Het Nibud rekent voor huishoudens uit waar de grens tussen sparen en risico nemen ligt, en daar begint het met een buffer voor onverwachte uitgaven. Een stel in Utrecht met een hypotheek en een kleine spaarpot doet er verstandig aan eerst die buffer op orde te hebben. De zzp'er uit de opening moet daarbij ook de belastingreserve afschermen. Geld dat u over drie maanden nodig heeft voor een aanslag, hoort niet in een bewegende koers.

Regels en belasting in Nederland

Crypto is in Nederland legaal om te bezitten en te verhandelen, maar aanbieders vallen sinds eind 2024 onder Europese regels. Die regels, MiCA genoemd, verplichten bedrijven die crypto-diensten aanbieden tot een vergunning. In Nederland houden de AFM en De Nederlandsche Bank toezicht. Voor u als klant betekent dit dat u kunt nagaan of een aanbieder een vergunning heeft, voordat u zich aanmeldt.

Voor de inkomstenbelasting telt uw crypto in de regel mee in box 3, als onderdeel van uw vermogen. Bepalend is de waarde op 1 januari. Of u in de loop van het jaar winst heeft gemaakt of niet, speelt in box 3 geen directe rol, omdat de Belastingdienst uitgaat van een fictief rendement over uw vermogen. Houdt u 5.000 euro aan crypto op 1 januari, dan telt dat bedrag mee, ook als het in december is gehalveerd. Hoe het fictieve rendement precies wordt berekend, wijzigt echter met de regels voor box 3, dus controleer de actuele uitleg op de site van de Belastingdienst.

Er zijn situaties waarin box 3 niet het juiste hok is. Verdient u met crypto geld als beroep, bijvoorbeeld door handel op grote schaal, of ontvangt u het als betaling voor werk, dan kan het onder winst uit onderneming of resultaat uit overige werkzaamheden vallen. Bij een zzp'er die een klant in bitcoin laat betalen, geldt de euro-waarde op het moment van ontvangst voor de omzet en de btw-aangifte. Dat vraagt om een administratie, met datum, bedrag en koers per transactie.

Houd die administratie ook als u alleen belegt. Exchanges geven exportbestanden uit en aanbieders in Europa moeten vanaf 2026 klantgegevens aan belastingautoriteiten doorgeven. Wie nu zijn overzicht bijhoudt, hoeft later niet te reconstrueren wat hij in 2024 kocht en tegen welke prijs.

Waar je koersen en marktwaarde ziet

Koersen en marktwaarde ziet u op de handelsplatforms zelf en op overzichtssites die veel munten tegelijk tonen. De koers is de prijs van één munt. De marktwaarde is die prijs vermenigvuldigd met het aantal munten in omloop, en zegt iets over de omvang van de cryptocurrency. Een munt van 0,01 euro is niet goedkoop als er honderden miljarden van in omloop zijn, en een munt van 50.000 euro is niet duur als er maar weinig van bestaan.

Kijk bij elke koers ook naar het handelsvolume van de afgelopen 24 uur. Een munt met een hoge marktwaarde maar een laag volume is lastig te verkopen zonder de prijs te drukken. Verschillende beurzen kunnen bovendien licht uiteenlopende koersen tonen, dus vergelijk de prijs die u betaalt met de gemiddelde koers, en tel kosten mee. Een aankoop van 500 euro waarvan 1,5 procent naar de beurs gaat, kost u 7,50 euro, en dat komt bij de verkoop nog een keer terug.

Voor een eerste stap werkt een eenvoudige aanpak het best. Leg een bedrag vast dat u kunt missen, kies een aanbieder met een vergunning, en noteer elke transactie. Wilt u in delen instappen, dan spreidt u de aankoop over maanden, zodat u niet alles op één dag koopt.

Veelgestelde vragen

Wat is een cryptocurrency?

Een cryptocurrency is een digitale munt die bestaat op een blockchain, een gedeelde administratie die door een netwerk van computers wordt bijgehouden. Er is geen bank die het saldo beheert. Bezit wordt bewezen met een privésleutel in een wallet. De waarde bepaalt de markt, niet een centrale bank.

Is crypto legaal in Nederland?

Ja, bezit en handel zijn legaal. Aanbieders van crypto-diensten hebben sinds eind 2024 een vergunning nodig onder de Europese MiCA-regels, met toezicht door de AFM en De Nederlandsche Bank. U bent als particulier zelf verantwoordelijk voor het opgeven van uw crypto bij de Belastingdienst.

Hoe veilig is beleggen in crypto?

Beleggen in crypto is risicovol, vanwege grote koersschommelingen, het gevaar van hacks en faillissementen bij beurzen en veel oplichting. Er is geen depositogarantie zoals bij een bank. Leg alleen in wat u kunt missen, kies een vergunde aanbieder en bewaar uw herstelzin offline op een veilige plek.

Pak vandaag uw laatste afschriften erbij en bepaal welk bedrag u zonder spijt een jaar lang kunt missen. Dat bedrag is de bovengrens voor uw eerste aankoop, en alles daarboven blijft voorlopig op de spaarrekening staan.